( 0. امتیاز از )

درآمد

صدای شیعه: یکی از دیرینه‌ترین خواسته‌ها و آرزوهای انقلاب اسلامی، اسلامی شدن دانشگاه‌هاست. این مبحث به شکل مبسوط، هرچند سالیانی است که مطرح شده، اما اصل و اصالت آن با تاریخ انقلاب اسلامی پیوند و گره خورده است.

کمتر کسی می‌تواند از نقش‌آفرینی دانشجویان در پیروزی انقلاب اسلامی تردید نماید. امام خمینی؟ق؟ که نگرش ابزاری به دانشگاه و دانشجویان نداشت، خواهان امتداد و استمرار این نقش بود و آن را با سامان‌دهی و صورت‌بندی جدید این نهاد، همراه می‌دید.

نگاه معمار کبیر انقلاب اسلامی به دانشگاه نگاه سر فصلی و متنی بود (نه نگاه حقه‌ای و حاشیه‌ای) و دانشگاه را مبدأ همه تحولات[1] و در رأس همه امور[2] می‌دانست که به مثابه لیله‌القدر ارضی (و نه عرشی)، مقدرات کشور در آنجا رقم می‌خورد.[3]

این اندیشه تا آنجا گسترش آفرینی می‌کرد که از نظرگاه آن فقیه فقید، تا دانشگاه اسلامی نشود، کشور اسلامی نخواهد شد.[4] این است که رهبر معظم انقلاب اسلامی، اسلامی شدن دانشگاه‌ها را از نان شب هم، واجب‌تر می‌داند. [5]

انگاشته‌ها و آسیب‌ها

سعی بر این است که در این نوشته بر پاره‌ای از مهمترین انگاشته‌ها و خطورات و آسیب‌ها و مخاطراتی که «اسلامی شدن دانشگاه‌ها» با آن دست به گریبان است، اشاره می‌رود:

یکم: وقتی از اسلامی شدن نهادی سخن به میان می‌آید، اولین نکته و نقطه‌ای که ذهن با آن درگیر می‌شود، این است که آن نهاد، هنوز چنین جامه‌ای بر تن ندارد. حتی ممکن است این تصور در ذهن شکل بگیرد که آن نهاد، نه تنها در عریانی و بی‌جامگی است که لباسی متناقض و متعارض بر تن افکنده و لذا خلع آن جامه و به تن افکندن خلعتی نو، نیاز فوری آن نهاد است! پس البته می‌توان این تصور درشت‌ناک را این‌گونه تصحیح کرد که این طرح، به عنوان طلب آرمان و اظهار ناخوشایندی از میزان اسلامی بودن فعلی آن نهاد است و تعمیق دین و معنویت در آن تا رسیدن به سطح مطلوب، مطالبه ماست.

دوم: «اسلامی‌شدن» دانشگاه فرق جامعی با «اسلامی کردن» یا «اسلامی‌سازی» آن دارد. در اسلامی شدن، هم میل و اراده نهفته است و هم دامنه‌دار بودن، تدریجی بودن و فرایندپذیر بودن آن مشهود و معنادار است، اما اسلامی کردن دانشگاه ناظر بر غلبه اراده‌ای بیرون از جمع دانشگاه و نهاد دانشجویی است و نشانگر نوعی تحمیل بر نهان و نهاد این مرکز است.

اسلامی شدن با نوعی صیرورت سازگار است و اسلامی کردن با واژه ایجاد، ترابط معنایی آشکار دارد و دانشگاه را به مثابه پذیرنده‌ای نشان می‌دهد که از بیرون بر آن حکم یا تحکم می‌شود. در اسلامی شدن، رشدیافتگی درونی و نوعی رغبت و حریت برای وصول به مطلوب مشاهده می‌شود، اما اسلامی کردن می‌تواند رشد نایافتگی، تولیت‌پذیری و قیم‌خواهی دانشگاه را در ذهن تبادر بخشد. اسلامی شدن از سنخ یک فعل فرهنگی و با لحاظ جمیع ظرافت‌ها و ظرفیت‌هاست، اما اسلامی کردن دانشگاه، ناظر بر نوعی عملکرد سیاسی و بدون در نظر داشت زمان و توان و فارغ از تعامل و تناسب است. اسلامی شدن دانشگاه فضیلت محور و فلسفه‌گراست و اسلامی کردن دانشگاه تکلیف‌مدار و فرض‌پذیر است.

بر اساس آن‌چه گفته شد:

1. اسلامی شدن در ذات خویش اراده و اختیار را مستور دارد؛ بنابراین هر نوع رفتار تحمیلی و جبری، خارج از قاموس پذیرفته شده و ناموس طبیعی کار است.

2. اسلامی شدن دانشگاه امری زمان‌مند است و هر نوع رفتار عجولانه با توهم زودبازدهی ممکن است نتایج معکوس را به بار آورد.

3. تدریجی بودن کار هم تحمل و بردباری می‌طلبد و هم طرح و برنامه. اصلی‌ترین سرفصل این تحمل، تحمل دیدگاه‌های مخالف بلکه اشتیاق برای شنیدن آن است. یکی از اصلی‌ترین موضوعات برای «کرسی‌های آزاداندیشی» باید همین موضوع چگونگی اسلامی شدن دانشگاه‌ها باشد. هر چند واژه آزاداندیشی،‌موطن ذهن را برای آن منظور می‌دارد، واژه کرسی نشان از ابراز و اظهار و عینیت‌بخشی آن اندیشه‌هاست که در غیر این صورت نظریه‌ای «خود ستیز» و «خود انکار» تلقی خواهد شد.

طرح و برنامه نیز، حضور متخصصان برنامه‌نویس و آشنا به کار را ضرورت می‌بخشد و داشتن دغدغه صرف برای موجه‌سازی برنامه‌نویس بودن فرد، سفسطه‌ای بیش نیست.

4. زمان‌مند بودن کار، برنامه بلند مدت را طلب می‌کند؛ اما حداقل بازه زمانی برای برنامه، باید دوساله باشد تا فارغ‌التحصیلان ماقبل کارشناسی را نیز در برگیرد. تأمل و تأخیرهای طولانی در برنامه‌نویسی – که مشاهدات آن را تأیید می‌کند – گمان تعطیلی طرح را تقویت می‌بخشد و هزینه هدر رفت زمان را بر مجموعه هزینه‌ها می‌افزاید.

5. استادان و دانشجویان از عناصر ذی مدخل در اسلامی شدن دانشگاهند. آیا می‌توان دغدغه اسلامی شدن آنان را داشت و از کندوکاو و جستجو برای آگاهی از ذهنیت و ایده‌های آنان در این مبحث غفلت ورزید؟! چنین کاری یادآور فقه حجره‌ای است. فقیه اگر از عرف عوام و معرفت اجتماع بی‌خبر و نا آگاه باشد، ذهنیت حجره‌ای و انسدادی خواهد داشت و چنین فقه و فقیهی نمی‌تواند راهگشای بن‌بست‌ها و بحران‌های اجتماعی باشد.

کسانی هم که می‌خواهند فارغ از درک و درد اصحاب دانشگاه، برای آنان نسخه بپیچند، هرگز نباید شفابخشی و درمان‌گری را به انتظار بنشینند.

سوم: نمی‌توان از اسلامی شدن سخن گفت و از خود اسلام سخن به میان نیاورد. این تفکر که اسلام عیناً و دقیقاً همان چیزی است که تنها برخی مدعی آنند، شاید از دانشگاه و دانشجوی متفکر و روشن‌اندیش روزگار ما دل نبرد و او را مفتون و مسحور خود نسازد. بنابراین باید بین حقیقت اسلام و نوعی از بینش و برداشت از آن که هیچ مرجع و مرکزی هم انطباق آن را با دین تأیید نمی‌کند، فرق گذاشت.

اسلام، اسلام است و آمیختن آن با امیال و انگاره‌ها، خدمتی به آن نمی‌کند.

اسلام نقد و نان و اسلام نیّت و نهان، اسلام سکوت و اسلام سؤال، اسلام تملق و اسلام تخلق، اسلام نفاق و اسلام نجابت، اسلام سلمان و اسلام سفیان، اسلام قانون‌گریز و اسلام خاطی‌ستیز، اسلام طالبان و تاجران و اسلام عاملان و عادلان، اسلام فحش و اسلام فطرت، اسلام ریش و روی و اسلام خلق ‌وخوی، اسلام منفعت و دریده دهنی و اسلام حقیقت و بوالحسنی، اسلام تنگنا و سخت‌گیر و اسلام راهنما و دست‌گیر، اسلام رنگ و فساد و اسلام جنگ و جهاد، اسلام مشفقانه و اسلام مزدورانه، اسلام مداهنه و اسلام مبارزه، اسلام وارستگی و رهایی و اسلام وابستگی و آمریکایی، همه و همه خوانش‌هایی از یک دین و حتی یک مکتب و مذهب است! در اسلامی شدن دانشگاه‌ها باید به هوش باشیم که اسلام قابل دفاعی را شاخص و معیار قرار دهیم و نکند که در این مسیر، سلیقه متدین جا را بر عقیده دین ضیق و ضایع سازد.

چهارم: از خوانش‌های متفاوت و گاه متضاد اسلام– که به دلیل اهمیت، آن را جداگانه فهرست می‌کنیم، اسلام نهان و نهاد و اسلام نمایه و نماد است.

برخی از اسلامی شدن دانشگاه‌ها به دنبال جایگزینی اسلام بیرون و نماد به‌جای اسلام درون و نهادند. از نگاه آنان با صرف محجبه شدن دانشجویان و تشکیل نمازجماعت و برگزاری اجتماعات دینی و در یک کلمه با رعایت ظواهر و مظاهر، اسلامی شدن دانشگاه‌ها شکل می‌گیرد. این خواسته البته خواسته کوچکی نیست، اما تنها اکتفا به آن، اسلام را از عمق، تا سطحی‌ترین لایه‌هایش تنزل می‌دهد.

برای تحقق دیانت و معنویت اصیل و عمیق باید ریشه معرفت و محبت عمیق را توسعه بخشید. نمی‌توان به هر مناسبتی در دانشگاه تنها معرفت عوام‌پسند و سطحی را تقویت نمود و آنگاه به بار نشستن دیانت عمیق و تو بر تو را به انتظار نشست.

پنجم: در اسلامی شدن دانشگاه‌ها باید تلقی برخی از دانشگاه و دانشجو تصحیح شود. دانشگاه مکانی است که در آن دانش باید در حال زایش و افزایش باشد و استادان دانشگاه– به تعبیر پاره‌ای از فیلسوفان یونانی ـ باید کار مامایی دانش را به انجام برسانند. روشن است که تا استقلال و حریت در دانشگاه تموج و تعین نداشته باشد دانش‌زایی امکان‌پذیر نخواهد بو